Pałac i jego historia/3. Jan Henryk Geysmer

Po kasacie opactwa czerwińskiego dobra passkie przechodzą na rzecz rządu pruskiego, który puszcza je w dzierżawę nieznanemu nam z imienia Potockiemu. Kontrakt dzierżawny Potockiego wygasa w roku 1814, ale zostaje już z rządem Królestwa Polskiego prolongowany do roku 1818. Kto dzierżawił Pass przez następujące po tej dacie lat dwanaście-nie wiadomo. W roku 1830, dobra od Rządowej Komisji Przychodów i Skarbu, kupuje Jan Henryk Geysmer (1780 – 1835 r.) – bogaty przemysłowiec warszawski, postać bardzo ważna w naszej historii, gdyż to pod jego zwierzchnictwem właśnie, buduje się pałac. Geysmer, luteran przybyły z Hamburga, zajmował się handlem. Był właścicielem fabryki produkującej cykorię, dwóch domów mieszkalnych w stolicy oraz licznych dóbr ziemskich. W roku 1826 zakupił żydowską fabrykę kobierców, tkanin wełnianych i flanel przy ulicy Czerniakowskiej w Warszawie. Doprowadził do jej rozwoju, zatrudniając 320 robotników pracujących w 23 warsztatach. Jego majątek odziedziczyli dwaj bratankowie, Jan i Ernest – bliscy koledzy Fryderyka Chopina, który wspomina w swoich pamiętnikach.

Geysmer był człowiekiem bogatym, personą stolicy, przedstawicielem młodej burżuazji przemysłowej. Jak bardzo szanowaną postacią był, może dopomóc w zrozumieniu osoba, która została opiekunem wyznaczonym jego małoletniemu synowi – był nim ówczesny prezydent Warszawy, Jakub Łaszczyński.  Jan Henryk Geysmer doprowadził dobra passowskie do rozkwitu, prowadząc wzorowe gospodarstwo. Nie zdążył niestety nacieszyć się pałacem w Passie. Zmarł w wieku 55 lat. Pochowany został na Powązkach.

Nie ma też niestety jednoznacznej odpowiedzi na pytanie kto był autorem projektu pałacu. Wiele przypuszczeń i analogii wskazuje na, znanego wówczas i cenionego Piotra Aignera, gdyż projekt pałacu idealnie koresponduje z innymi jego dziełami. Aigner, urodzony w Puławach, przez długi czas związany z Warszawą, gdzie przyczynił się do budowy wielu klasycystycznych budowli.  W roku 1792 został mianowany budowniczym wojskowym Rzeczypospolitej. Twórczość Aignera reprezentuje dojrzały klasycyzm, inspirowany bezpośrednio przez wpływy włoskie wzbogacony później formami empiru, obok którego przebijał nurt romantyczny, będący wyrazem budzących się zainteresowań przeszłością narodu, a wyrażony głównie w formach neogotyckich lub wzbogaconych układach przestrzennych. Za jego największe dokonania uznaje się Kościół Św. Aleksandra w Warszawie, Willa księżny Marszałkowej Izabelli Lubomirskiej w Krzeszowicach oraz pałace w Przeworsku, Olesinie, Ogołomi oraz Zarzeczu. W dużej mierze można założyć więc, że projekt pałacu wyszedł właśnie spod jego ręki.